THAM KHẢO THẦN KINH HỌC

BỆNH CHIM XỆ CÁNH - MỘT QUAN ĐIỂM KHÁC

TS Nguyễn Hữu Công, Phó chủ nhiệm Bộ môn Nội Thần kinh, Trung tâm đào tạo Cán bộ y tế TP Hồ Chí Minh.

QUAN ĐIỂM CÁ NHÂN

Hiện nay các phương tiên thông tin đại chúng đưa tin nhiều về “bệnh teo cơ delta”, “bệnh xơ hóa cơ delta”, và “bệnh chim xệ cánh”. Hầu như có nhiều tên gọi khác nhau, để chỉ chung một chứng bệnh, trong đó có teo các cơ ở vùng vai, xương bả vai nhô cao, yếu sức cơ vùng vai. Đã có nhà phẫu thuật tham gia chữa trị và tuyên bố là thành công, Bộ y tế đã vào cuộc và ban hành quy trình điều trị bệnh. Tuy nhiên thực sự đây là bệnh gì, nguyên nhân do đâu, vẫn chưa có câu trả lời chắc chắn. Theo quan điểm của tôi, là một trong những chuyên gia về điện cơ (electromyography) và về các bệnh cơ, thì hình như chúng ta đang có sự nhầm lẫn.

Trên y văn thế giới, không có “bệnh teo cơ delta”, chỉ có triệu chứng teo cơ delta (deltoid muscle atrophy), và triệu chứng này được thấy ở nhiều lọai bệnh khác nhau. Ví dụ tổn thương dây thần kinh mũ (axillar nerve), hay chèn ép các rễ cổ C5 và C6. Teo cơ delta cũng có thể do nguyên nhân tiêm chích thuốc. Nhưng nguyên nhân thường thấy nhất của teo và yếu các cơ ở vùng vai (bao gồm cả cơ delta), là các bệnh cơ (myopathies), mà chủ yếu là các bệnh loạn dưỡng cơ (muscular dystrophies).

Bệnh xơ hóa cơ delta (deltoid fibrosis) đã được thế giới mô tả từ những năm 1960. Bệnh rải rác xuất hiện ở Ấn độ, Đài loan, Nhật bản, rất hiếm có ở Hoa Kỳ. Bệnh do những dải xơ (fibrous band) nằm trong cơ delta gây ra co rút cơ. Bệnh có thể gây ra triệu chứng xương bả vai nhô cao (scapular winging) mà dân gian gọi là “chim xệ cánh”. Thường chỉ bị ở một bên vai, trong một số rất hiếm trường hợp bệnh biểu hiện cả hai bên và cả ở mông và đùi. Người ta cho rằng nguyên nhân của bệnh do tiêm chích vào cơ delta các thuốc như penicillin, lincocin, streptomycin, các vitamin, và các thuốc hạ sốt. Người ta cho rằng có một số người có thể tạng (khuynh hướng) dễ bị xơ hóa cơ do thuốc, hơn so với những người khác. Phương pháp điều trị là mổ cắt bỏ các dải xơ gây co rút cơ delta.

Tuy nhiên, hầu hết các trường hợp yếu và teo cơ vùng vai (bao gồm cả teo cơ delta, chứng chim xệ cánh, yếu không thể nâng hai tay quá đầu..) là do các bệnh cơ gây ra, và ở đây, đặc biệt nghi ngờ là các bệnh loạn dưỡng cơ (muscular dystrophies). Có một nhóm bệnh loạn dưỡng cơ, gọi là loạn dưỡng cơ gốc chi (limb girdle muscular dystrophies - LGMD), hoặc bệnh lọan dưỡng cơ thể mặt – bả vai – cánh tay (facioscapulahumeral dystrophy). Những bệnh này gây ra các triệu chứng và hình ảnh vai và ngực như báo chí đã đăng hình. Để chẩn đóan các bệnh này, tại Việt Nam, chúng ta cho bệnh nhân thử chất creatin kinase (CK) trong máu xem có tăng cao không, và cho làm điện cơ (electromyography) để chẩn đóan. Đây là những xét nghiệm rất dễ thực hiện. Hàng loạt các bệnh viện lớn tại thành phố Hồ Chí Minh, và một số bệnh viện ở Hà Nội, có thể làm được. Để chẩn đóan phân loại bệnh sâu hơn nữa, thì cho làm sinh thiết cơ và xét nghiệm gen.

Điều đáng ngạc nhiên thứ nhất là một vấn đề sức khỏe gây ầm ĩ như thế, mà suốt một thời gian dài chỉ được khám xét sơ sài ở địa phương, các bệnh nhân không được làm các xét nghiệm điện cơ và CK máu, không được bác sỹ chuyên khoa thần kinh khám để lọai trừ khả năng bị bệnh loạn dưỡng cơ, nhưng đã được mổ hàng loạt.

Các bệnh loạn dưỡng cơ là những bệnh rất thường gặp, đã được chẩn đoán từ lâu, và được đưa vào sách giáo khoa tiếng Việt cũng từ lâu. Các bác sỹ thần kinh vẫn thường gặp những biểu hiện tương tự như chứng “chim xệ cánh”, “teo cơ delta”.., và không có bác sỹ chuyên khoa thần kinh nào cảm thấy ngạc nhiên về lọai bệnh này cả. Do vậy, điều đáng ngạc nhiên thứ hai ở đây là: cho tới giữa tháng 5 năm 2006, trong các nhóm nghiên cứu và hội đồng khoa học liên quan tới bệnh này, không thấy bóng dáng của một bác sỹ thần kinh nào cả.

Cho tới ngày 23 tháng 5 năm 2006, tôi đã khám 4 bệnh nhân được đưa về TP Hồ Chí Minh với chẩn đoán bị bệnh “chim xệ cánh”. Có 2 bệnh nhân có thể là bị xơ hóa cơ delta, một bệnh nhân nhiều khả năng là bị bệnh loạn dưỡng cơ, và một bệnh nhân là teo cơ vùng vai do di chứng của bệnh lý đám rối cánh tay.

Nói tóm lại, không có bệnh chim xệ cánh, không có bệnh teo cơ delta, chỉ có triệu chứng giống chim xệ cánh và triệu chứng teo cơ delta. Có bệnh xơ hóa cơ delta, nhưng đây là bệnh ít gặp. Và nhiều khả năng các bệnh nhân của chúng ta bị bệnh lọan dưỡng cơ. Cách chẩn đóan thật là đơn giản: hãy đưa bệnh nhân tới một bệnh viện có trang bị máy đo điện cơ. Nếu xét nghiệm CK và điện cơ, cùng với khám xét của bác sỹ chuyên khoa thần kinh, loại trừ được chẩn đóan bệnh loạn dưỡng cơ, lúc ấy mới được nghĩ tới bệnh xơ hóa cơ delta, và mới đưa bệnh nhân đi mổ.

Ý KIẾN CỦA CÁC CHUYÊN GIA

Ngày 23 thang 5, đã có một cuộc thảo luận về loại bệnh lý này của các bác sỹ chuyên khoa thần kinh tại thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có những bác sỹ hàng đầu (leading experts) về thần kinh tại khu vực phía nam Việt Nam.

1. Các chuyên gia đã nghe BS Ngọc Tài trình bày về triệu chứng teo cơ delta, đây là triệu chứng gặp trong nhiều bệnh khác nhau, trong đó có bệnh xơ hóa cơ delta, và có thể mổ. Tuy nhiên triệu chứng này còn gặp trong rất nhiều bệnh lý thần kinh cơ (neuromuscular diseases) khác nhau, và phẫu thuật có thể giúp ích phần nhỏ nào đó cho bệnh nhân mà thôi, không thể chữa được bệnh, và đôi khi mổ còn tai hại hơn là không mổ.
2. Cũng nên nhấn mạnh là bệnh xơ hóa cơ delta, nguyên nhân chủ yếu là do thể tạng mẫn cảm, tiêm chích chỉ là yếu tố liên quan mà thôi. Trong hàng trăm ngàn người được tiêm chích, có thể có vài người sẽ bị xơ hóa cơ delta, giống như một rủi ro không lường trước được. Đừng coi bệnh xảy ra là do lỗi của người chích thuốc hay do thuốc kém phẩm chất.
3. Ý kiến thống nhất chung, là kiến nghị thêm vào quy trình chẩn đóan và điều trị do Bộ Y tế đưa ra: trước khi chẩn đóan bệnh nhân bị bệnh xơ hóa cơ delta, cần khám lâm sàng thần kinh, thử CK máu, điện cơ, để loại trừ các bệnh thần kinh cơ khác. Để chẩn đóan sâu hơn, chúng ta nên đưa bệnh phẩm đi xét nghiệm mô học và gen ở các nước tiên tiến.
4. Các chuyên gia thần kinh học tại khu vực phía Nam, cũng là những người thường tiếp xúc với các bệnh truyền nhiễm về thần kinh như viêm não vi rút), cũng tỏ ra lo ngại: với trào lưu nhấn mạnh về tai biến do tiêm chích (bệnh chim xệ cánh và tai biến do chích ngừa ở quận 5 vừa qua), hậu quả tai hại là người dân sẽ tránh né tiêm chích, kể cả chích ngừa những bệnh dịch rất nguy hiểm. Điều gì sẽ xẩy ra sau vài năm nữa ? chúng ta chấp nhận mỗi năm sẽ có vài người tử vong do tai biến của tiêm chích, hay chấp nhận mỗi năm sẽ có vài chục ngàn người tử vong và tàn phế vĩnh viễn do từ chối chích ngừa các bệnh nguy hiểm.