THAM KHẢO THẦN KINH HỌC

CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ ĐỘT QUỴ

TS Nguyễn Hữu Công, Trưởng khoa Nội Thần Kinh (A7), Bệnh viện 175  

Đột quỵ là tai biến mạch máu não, thường bao gồm tắc nghẽn mạch máu não, gọi là đột quỵ thiếu máu, và chảy máu trong não, gọi là đột quỵ chảy máu. Việc phát hiện sớm, chẩn đoán phân biệt thể loại đột quỵ sớm và bắt đầu điều trị sớm, đều là những yếu tố quan trọng, quyết định khả năng hồi phục sau này của bệnh nhân. Để làm được những điều đó, có vai trò của người thân của bệnh nhân, của nhân viên y tế cấp cứu ban đầu, và của bác sỹ - điều dưỡng thuộc đơn vị đột quỵ.

Vai trò của người thân: Khi phát hiện thấy người nhà hoặc đồng nghiệp của mình đột ngột bị yếu bại chân tay một bên, hoặc nói ngọng hay không hiểu lời, hoặc mê man bất tỉnh thì ngay lập tức gọi xe cấp cứu đưa đi bệnh viện. Đừng mất thì giờ vào việc cạo gió, đánh gió hay bấm huyệt. Nếu thấy người nhà hay đồng nghiệp trong cơ quan bị yếu bại nửa người rồi lại đỡ, hoặc đột nhiên lú lẫn rồi tỉnh lại, cũng vẫn cần đưa đi cấp cứu. Không nên trì hoãn để chờ cho bệnh tự thuyên giảm, hoặc để xin ý kiến của người khác. Nên nhớ cấp cứu càng sớm càng tốt, nếu chờ thì có thể bệnh cũng tự thuyên giảm tạm thời, nhưng ngay sau đó vẫn có thể nặng lên. Nếu muốn điều trị bằng đông y, xin hãy để giai đoạn về sau, còn trong vòng 24 giờ đầu, đừng để bấm huyệt hay châm cứu làm mất đi thời gian quý báu để cứu chữa đột quỵ.

Vai trò của nhân viên y tế cấp cứu ban đầu: nhân viên cấp cứu hoặc y tế địa phương, hoặc bác sỹ gia đình cần có những hiểu biết nhất định về đột quỵ, sao cho chỉ trong vòng vài phút đã có thể xác định khả năng bệnh nhân bị đột quỵ, để chuyển sớm tới các cơ sở điều trị chuyên khoa. Ví dụ tại Thành phố Hồ Chí Minh, bệnh nhân đột quỵ nên được đưa sớm tới các bệnh viện lớn có chuyên khoa nội thần kinh như: Bệnh viện Chợ Rẫy, Thống Nhất, Nhân dân 115, Quân y 175, Nguyễn Tri Phương… Thời gian vàng hay còn gọi là cửa sổ điều trị, là 6 giờ ngay sau khi cơn đột quỵ xảy ra. Trong thời gian này, nếu bệnh nhân được dùng thuốc đặc hiệu kịp thời, thì khả năng hồi phục rất lớn. Tại nhiều nước trên thế giới, dịch vụ cấp cứu rất hoàn hảo: bệnh nhân được phát hiện sớm, gọi xe cấp cứu đưa ngay tới bệnh viện, chụp CT scan (chụp X quang cắt lớp điện toán) ngay tại phòng khám bệnh, rồi đưa thẳng vào đơn vị đột quỵ để truyền thuốc đặc hiệu ngay, toàn bộ thời gian từ khi phát hiện bệnh ở nhà, cho tới khi thuốc đặc hiệu vào được mạch máu của bệnh nhân, là chưa đầy 6 giờ. Ở Việt Nam ta, đáng tiếc là rất ít bệnh nhân vào viện được trong vòng 6 giờ sau đột quỵ. Nhưng dù là sau 6 tiếng, vẫn phải vào điều trị càng sớm càng tốt. Khi đột quỵ đã xẩy ra, càng để lâu ở nhà không dùng thuốc thần kinh, thì di chứng về sau càng nặng hơn. Nếu bệnh nhân ở các tỉnh xa thành phố Hồ Chí Minh, theo Giáo sư Lê Văn Thành, chủ tịch Hội Thần kinh Thành phố, thì không nên tìm cách đưa về thành phố ngay, vì vận chuyển xa làm mất thời gian quý báu để khởi đầu điều trị. Vận chuyển bệnh nhân bị đột quỵ chảy máu não bằng ô tô đi xa, có khi còn làm cho bệnh nặng lên. Khi cấp cứu bệnh nhân tại nhà, hoặc tại phòng khám bệnh của bệnh viện, đừng vội cho thuốc hạ huyết áp khi thấy huyết áp tăng cao. Tại Mỹ, người ta chỉ cho thuốc hạ huyết áp trong giai đoạn cấp của đột quỵ (1 ngày đầu tiên) khi huyết áp tăng cao trên 220 mm thủy ngân. Tại Việt nam, thống nhất chung của Hội Thần kinh học Thành phố Hồ chí Minh là trong 1-2 ngày ngay sau đột quỵ, không vội cho thuốc hạ huyết áp, nếu huyết áp trong khoảng 170-200 mm thủy ngân.

Đơn vị đột quỵ: các đơn vị đột quỵ (stroke unit) mới được xây dựng trên thế giới trong khoảng 5-6 năm nay. Thông thường đơn vị đột quỵ nằm trong lòng khoa nội thần kinh, bao gồm vài phòng bệnh được trang bị đặc biệt, như các máy theo dõi tự động (monitor), máy thở, máy tiêm truyền, siêu âm xuyên sọ… Biên chế gồm bác sỹ chuyên khoa thần kinh và hồi sức, điều dưỡng chuyên về chăm sóc bệnh nhân đột quỵ, và kỹ thuật viên chuyên về phục hồi chức năng sau đột quỵ. Quy trình chần đoán và điều trị được thống nhất trong toàn đơn vị đột quỵ. Từ khi có các đơn vị đột quỵ, tại các nước tiên tiến, thống kê thấy giảm tỷ lệ tử vong đi được 30%, tỷ lệ bị di chứng giảm đi, và tỷ lệ người bình phục tăng lên.

Có rất nhiều thuốc điều trị đột quỵ, như thuốc bảo vệ tế bào thần kinh, thuốc cải thiện tuần hoàn não, thuốc kháng đông, thuốc tiêu sợi huyết… Việc sử dụng thuốc nào là dựa vào kết quả chụp CT scan và tình trạng bệnh cụ thể của từng người. Gần đây trên thế giới, người ta cố gắng can thiệp tích cực hơn. Như trên đã nêu, đột quỵ gồm 2 loại chính là đột quỵ thiếu máu và đột quỵ chảy máu. Trong đột quỵ thiếu máu, mạch máu não bị hẹp và tắc lại, máu không tới nuôi một vùng của não được. Người ta dùng một ống nhỏ, dài và mềm, gọi là catheter, luồn vào động mạch bẹn rồi đi trong lòng mạch lên tới động mạch não, tới tận chỗ bị hẹp tắc. Tại chỗ bị tắc, người ta cho quả bóng ở đầu ống thông phình ra, nong rộng lòng của động mạch. Sau đó có thể đặt lại trong lòng mạch một khung đỡ, nhằm không cho mạch bị hẹp trở lại. Sau khi rút ống thông, thì máu lưu thông bình thường trở lại, qua được chỗ trước kia vốn bị hẹp tắc. Ở nước ta, nhiều nơi đã làm được phương pháp nong động mạch vành (mạch của tim), hy vọng tương lai sẽ nong được động mạch não. Trong đột quỵ chảy máu, mạch máu não bị vỡ rách, máu chảy ra ngoài mạch, tạo thành khối máu tụ trong não. Khối máu này nở to và chèn ép gây tổn thương não. Người ta khoan một lỗ nhỏ qua xương sọ, đưa một dụng cụ đặc biệt có hình dáng bên ngoài như một cái kim tiêm lớn, gọi là kim Blacklund, chọc sâu vào tận khối máu, rồi lấy bớt máu ra, giảm được đè ép não. Ở nước ta, bác sỹ Lê Điền Nhi đã cải tiến phương pháp này và thực hiện được trên một số bệnh nhân Việt Nam, đạt kết quả khá tốt.

Tại thành phố Hồ Chí Minh, Hội Thần kinh học dưới sự chủ trì của Giáo sư Lê Văn Thành đã tổ chức một số buổi hội thảo, bàn bạc về các phương pháp chẩn đoán, điều trị và tổ chức các đơn vị đột quỵ. Đơn vị đột quỵ tại bệnh viện 175 (786 Nguyễn Kiệm, Gò Vấp) được thành lập vào tháng 5 năm 2000, là một trong những đơn vị đột quỵ đầu tiên của thành phố Hồ Chí Minh và Việt Nam. Tại đây có trang bị các máy móc theo dõi và điều trị tương đối hiện đại, có riêng những máy theo dõi chức năng não của bệnh nhân bị đột quỵ, như máy siêu âm xuyên sọ, máy từ trường xuyên sọ… Các bác sỹ và điều dưỡng thuộc chuyên khoa thần kinh được huấn luyện lại về hồi sức cấp cứu, do vậy có đủ năng lực săn sóc các trường hợp đột quỵ, dù là nặng nhất. Mặc dù nằm trong bệnh viện quân y, nhưng đơn vị đột quỵ cũng nhận điều trị bệnh nhân ngoài quân đội. Trước mắt còn nhiều việc phải làm và nhiều khó khăn phải vượt qua, mặt khác thành công trong điều trị đột quỵ còn phụ thuộc vào nhiều chuyên khoa bạn khác, như phòng CT scan, khoa phẫu thuật thần kinh, khoa ô xy cao áp…  Nhưng chúng tôi có đủ cơ sở để tin rằng: sau vài ba năm nữa, đơn vị đột quỵ của bệnh viện 175 sẽ có trình độ ngang tầm khu vực và phần nào theo kịp với tiến bộ của thế giới.

Tháng 4 năm 2001  

Từ khoá: dot quy , don vi dot qui .